Gedachte-experiment. Niet Geert Wilders was het idool Breivik, maar D66 voorman Alexander Pechtold. Wat was er dan gebeurd? Waarschijnlijk had de nare Noor een lijvig document geschreven over ‘de noodzaak tot het openbreken van de woningmarkt’ en de wens ‘tot meer directe democratie’. Waarschijnlijk had hij zijn magnum opus naar al zijn virtuele vriendjes gestuurd. En dan? Dan niets. Hij had geen bommen geplaatst, geen massaslachting aangericht. Hij was nooit de geschiedenisboekjes ingegaan als de massamoordenaar van Oslo. Al is Anders Breivik de enige schuldige aan zijn misdaad, dat ontslaat anderen niet van de plicht tot nadenken en zelfreflectie. Volgens Malou van Hintum  -en vele anderen- hebben we te maken met een gek. Om haar stuk extreem kort samen te vatten: gekkies interpreteren de buitenwereld op een rare manier en komen zo tot onverwachte, soms zelfs gruwelijke daden. Alleen zij zijn verantwoordelijk. Haar conclusie lijkt te kloppen. Met de nadruk op lijkt. Het ‘Pechtold-experiment’ laat namelijk zien dat van Hintum’s conclusie te makkelijk is.

Nog niet zo lang geleden was de Tweede Wereldoorlog geen geschiedenis, maar een moreel ijkpunt. Dat had veel positieve gevolgen en ook enkele mindere kanten. Positief: iedereen was zich bewust van het gevaar van polarisatie, extremisme, racisme en discriminatie. Negatief: links geweld werd vergoelijkt. Het gevolg: de extreemrechtse Janmaat werd ‘gedemoniseerd’ en werd door links, maar ook door rechts verguisd om zijn politieke opvattingen. Niemand, absoluut niemand liet zich door deze nitwit gedogen. De Centrumdemocraten waren politieke paria’s van de vorige eeuw en dat was maar goed ook. Waarom zou je samenwerken met een extreme partij? Het is niet voor niets dat topstukken van de jaren ’80 als Voorhoeve, Weisglas, Hirsch Ballin en vele anderen hun partij nu de rug hebben toegekeerd. Zij wensen niet in verband te worden gebracht met extremisten. Twintig jaar geleden vonden zij samenwerking met een rechts-populistische volksmennerpartij abject, en dat vinden ze nu nog steeds.

Mark, Maxine, Melanie en alle andere regerende fortysomething politici hebben lak aan deze opgestapte partij-iconen. Moeten ze lekker zelf weten. Nu is het onze tijd om in de spotlights te staan. We leven toch zeker in de 21ste eeuw! Mensen zijn toch zeker zelf verantwoordelijk voor hun daden! Wat heeft een oorlog van zoveel jaar terug, te maken met een incident in Noorwegen anno nu? Om het antwoord te geven op die laatste vraag: niets. En tegelijkertijd: alles. We leggen politici niet meer langs de Hitleriaanse meetlat, dat noemen we tegenwoordig Godwinnen en dat mag niet. Het voordeel van het verdwijnen van de morele meetlat is dat ook links wangedrag veroordeeld wordt. In Nederlander zijn er nog maar weinigen die de daden van Stalin vergoelijken, die de IRA-leden vrijheidsstrijders noemen of klappen bij iedere bom die de ETA plaatst.

Aan de andere kant: mede door het verdwijnen van het morele ijkpunt mag alles straffeloos worden gezegd. Polariseren mag. Beledigen mag. Uitsluiten mag. Tja, maar moeten we het ook toejuichen? Vergelijkingen met WO 2 waren nooit bedoeld om de verschillen tussen het heden en het verleden bloot te leggen. Janmaat was geen Hitler. Wilders is dat ook niet. Maar daar gaat het niet om. De crux van het geleerde lesje was: racisme, uitsluiting en polarisatie leidt tot ongewenste gevolgen. Dát nooit meer. Mij stoort het getwitter, gebral en geschreeuw van Geert niet zo erg, gestoorde gekken heeft dit land altijd gekend. Gekken hebben ook rechten. Veel enger, gevaarlijker en bedreigender is de stilte en het gebrek aan zelfinzicht bij ‘slim-rechts’. Is een moment van zelfreflectie te veel gevraagd? Vrijheid en verantwoordelijkheid is een mooie slogan. Maar niet als je de verantwoordelijkheid keer op keer bij een ander legt.